Naslovnica: Centri hereze srednjeg vijeka u Francuskoj
Suad Haznadarević
Od Toulusa do Radimlje: Sudbina gotske vjere i umjetnosti u historiografskom zaboravu
Padom Touluskog (grad Toulouse na jugu Francuske) Vizigotskog kraljevstva 507. godine, gotsko-arijanska vlast i plemstvo premještaju se na Pirinejsko poluostrvo, u Hispaniju. Privremeni centri moći gotske vlasti bili su u Narboni, Barseloni i Meridi. Na koncu, Vizigoti učvršćuju vlast u središtu Hispanije, u gradu Toledu. Nakon što su napustili jug današnje Francuske, Franci, koji su ovladali tim prostorom, nisu – kako je to tada često bilo uobičajeno – vršili progon gotskog stanovništva. Zbog toga su narod i jedan dio arijanskih biskupa ostali u Okcitaniji. Uz to, franačka vlast im je garantirala i potvrdila sva dotadašnja građanska, plemenska i vjerska prava, iako je Crkva arijansku denominaciju i učenje o Isusu osudila kao „heretičko“ [1]. Arijanska imovina biva uključena u okvire institucija Trinitarne Crkve ili je prepuštena propadanju.
Gotsko-arijanska ikonografija i simbolika gube svoju arijansku teološku pozadinu i tumačenja te dobivaju novu, kršćansku dimenziju. Historiografski interes za izučavanje kasne antike uglavnom je koncentriran na franačku sekularnu i crkvenu vlast, dok se malo pažnje posvećuje gotskom, arijanskom periodu i njegovoj duhovnoj i materijalnoj ostavštini.
Šta se dešava s arijanstvom nakon pada Vizigotskog kraljevstva? O tome nema pouzdanih podataka. U historiografiji se pravi nagli rez, kao da arijanci prestaju postojati. S obzirom na to da ne postoje istraživanja koja bi ponudila odgovore na pitanje arijanstva nakon pada gotskih kraljevstva, istraživanje i tematiziranje ove religijsko-kulturološke pojave se prekida i, s naučne strane, ostavlja u magli prošlosti. Uvijek se javljaju iste formulacije koje govore o postepenom pokrštavanju i katolizaciji naroda.
Ovaj odgovor možemo prihvatit djelomično. Jedom rođena hereza ili fenomen vjerskog uvjerenja dubinske penetarcije u duhovnost ljudi, u narodu postaje dio identiteta, plodno tlo za naredne pokrete koji će oponirati institucionalnim dogmama. Smatram da, uz povoljne uvjete građanskih sloboda koje je franačka vlast omogućila Gotima, nema razloga sumnjati u daljnje prisustvo arijanskog monoteističkog shvatanja prirode rabina Isusa i u periodu nakon nestanka Vizigotske vlasti na jugu Francuske.
Problem arijanske umjetnosti kao posebnog stila
Arijanska umjetnost među Gotima nema strogo izdvojen stil, već se prepoznaje kroz blage naglaske unutar kasno-rimskog i bizantinskog vizualnog jezika, što je posebno vidljivo u ostrogotskoj Ravenni. Zbog toga je teško precizno definirati kulturno naslijeđe koje pripada arijanskim Gotima. U suvremenoj historiografiji naglašava se da arijanska ikonografija nije bitno drugačija od Nikejske; razlika je prije svega teološka i tekstualna, a ne formalno-umjetnička. Freske u arijanskim sakralnim objektima, crkvama i bazilikama, temeljene su na biblijskim prikazima i kao takve, ikonografski odgovaraju klasičnoj Nikejskoj denominaciji. To se jasno vidi na primjerima Kristovih prikaza u Ravenni, gdje se Isus često prikazuje kao nag, golobradi dječak, čime se, u skladu s arijanskim vjerovanjem, naglašava njegova ljudska, a ne božanska priroda. Zbog toga se danas češće govori o „gotskoj arijanskoj“ umjetnosti u političko‑konfesionalnom smislu (Ostrogoti i djelomično Vizigoti), nego o zasebnom arijanskom stilskom pravcu.
Suvremena historiografija ističe da se arijanska teologija među Gotima ne pretače u jasno prepoznatljiv formalni stil. Razlike u shvatanju Kristove prirode postaju vidljive tek kada se ikonografija čita u sprezi s arijanskim tekstovima i historijskim kontekstom. Zbog toga se o umjetnosti gotskog arijanstva govori kao o kasno-rimsko‑bizantinskoj „estetskoj sjeni“.
Ravena, gotsko-arijanski križ; foto autor.
Budući da su prihvatili arijansku verziju kršćanstva, materijalna kultura arijanskih Gota odražava prijelazno razdoblje između višeboštva i kršćanstva. Karakteristični oblici arijanskog izražaja jesu specifični simboli i grobni prilozi koji pokazuju mješavinu germanskih, kasnoantičkih i ranokršćanskih utjecaja. Germanski motivi i kršćanska simbolika čine arijanski izraz umjetnosti, pri čemu ukrasni simboli pokazuju karakterističnu simbiozu. Arijansko‑gotski reljefni motivi na oltarima, pregradama i skulpturama sadrže pleterne trake i vinovu lozu koje uokviruju grozdove, listove i cvjetove, često uz prikaze golubova. Morska čudovišta, zmajevi i druge mitološke životinje skandinavskog porijekla upućuju na gotski umjetnički repertoar.
Kameni reljefi i crkveni namještaj iz langobardskog miljea prikazuju vinove loze s grozdovima, listovima i cvjetovima, uokvirene pleterom i dopunjene motivima golubova; u bogatijim kompozicijama pojavljuju se simboli životinja poput jagnjeta, pauna ili jelena, preuzeti iz rano-kršćanske ikonografije. Sve je stilizirano u duhu „barbarske“ geometrije, s naglaskom na ornament i simbol, a ne na naturalistički prikaz.
Fibule (kopče) i runski natpisi sadrže vlastita imena i magijske formule za sreću. Ovi runski natpisi (Runeninschriften) ukazuju na opstanak paganskih elemenata i u kršćanskom periodu, uključujući magiju imena (Namensmagie) i čarobne formule (Zauberformeln). Na gotskim sarkofazima i grobovima paganski simboli i kršćanski amblemi često se pojavljuju zajedno. Ova mješavina odražava razdoblje u kojem tek prihvaćeno arijansko kršćanstvo još nije u potpunosti potisnulo stara vjerovanja i magijske predstave.
Vizigotski artefakti u Okcitaniji rijetki su zbog razaranja tokom franačkih osvajanja i kasnijih ratova. Veća vizigotska blaga, poput krune kralja Rekesvinta ( 649 – 672), ostala su u Španiji, dok fibule i reljefi iz Okcitanije potvrđuju lokalni sinkretizam rimske, germanske i arijanske simbolike.
Arheološka istraživanja vizigotskih ostataka u Okcitaniji rezultirala su sa najviše rezultata u Narboni (vizigotskoj prijestolnici od 413. do 477. godine), posebno u nekropolama Robine.
U Carcassonneu, u blizini Narbone, tokom iskopavanja 1880-ih na lokalitetu Château Comtal pronađeni su fragmenti bazilike s potkovastim lukovima, datirani u vizigotski period.
U Rieux‑Minervoisu, dvadesetak kilometara sjeverno, 1965. godine otkrivena je nekropola s pedeset grobova iz 6. vijeka, s bronzanim fibulama i reljefima, što predstavlja ključni dokaz prisustva vizigotske aristokratije.
U Narboni su tokom urbanističkih istraživanja na lokalitetima Horreum i trgu Place de l’Hôtel de Ville, između 1998. i 2005. godine, otkriveni ostaci bazilike s potkovastim apsidama i fragmentima oltara.
U Salles‑d’Audeu, u okolini Narbone, tokom 2010‑ih istražena je nekropola s kloazoniranim fibulama, datirana u period između 450. i 500. godine, koja se povezuje s vizigotskom elitom neposredno prije poraza kod Vouilléa 507. godine.
Najkarakterističniji simbol arijanskih Langobarda jesu Goldblattkreuze – križevi izrađeni od vrlo tankog zlatnog lima. Ovaj grobni običaj bio je rasprostranjen od 6. do ranog 8. vijeka među Langobardima, Alemanima i Bavarima. Više od tristo takvih križeva pronađeno je na langobardskom području u Italiji. Starija istraživanja povezivala su tzv. „Goldblattkreuz‑Christen“ s aristokratskim skupinama pokrštenim pod utjecajem arijanskih Langobarda. Smatralo se da su ti križevi imali apotropejsku funkciju, odnosno da su služili kao zaštitne hamajlije (apotropäische Amulette) protiv zla. Pretpostavlja se da je ovaj običaj nastao paralelno kod tri germanska naroda u srednjem Podunavlju, gdje su Langobardi boravili prije seobe u Italiju, vjerovatno pod utjecajem avarskih ukrasnih križeva od lima.
Langobardski krst sa motivima, sačinjen od tanke zlatne plate u arheološkom museju von Bergamo. [2]
Arijansko-gotska simbolika stopila se s kršćanskom simbolikom, što se odražava u kasnijim epohama, osobito u pogrebnoj umjetnosti i tumačenju ukopa mrtvih. Sarkofag iz Domazana [3] (ili Lursa) u Francuskoj, poznat kao „Katarski sarkofag“, privukao je pažnju zbog svojih reljefa koje su pojedini autori tumačili kao dualističke simbole povezane s katarima ili bogumilima. Istraživanja historičara i arheologa Fernanda Benoita pokazala su, međutim, da dekoracija i simbolika sarkofaga potječu iz vizigotske tradicije. Vizigoti su vremenski mnogo stariji od katara, te simboli na sarkofagu ne predstavljaju neo‑manihejski, katarski ili bogumilski dualizam. U radu iz 1959. godine (”Le sarcophage de Lurs en Provence; situation dans l’art geometrique barbare”) Benoit je pokazao da su motivi ugravirani na sarkofagu dio predromaničke, vizigotske umjetnosti.
“M. F. Benoit, a. c. n., izlaže saopćenje o sarkofagu pronađenom u zbirci doktora Gutmana u Domazanu (Gard), koji potiče iz Lursa (Basses-Alpes), u dolini Durance. Izuzetan karakter njegove dekoracije postavlja probleme koje bi samo poređenja s drugim dokumentima iz regije mogla pomoći da se razriješe, pri čemu nije moguće ovom sarkofagu dodijeliti precizan datum zbog nedostatka tačaka poređenja (pl. VII). Tipologija korita, antropoidnog oblika, čini se da pomjera dataciju prije romanike, po analogiji sa sarkofazima sličnog oblika iz Aliskampa u Arlesu i iz kamenih grobalja juga Francuske. Ornamentacija, koja prekriva tri strane sanduka, geometrijska je i floralna, s izuzetkom dva panela koji prikazuju oranta (u ranom kršćanstvu čovjek ili žena podignutih ruku u molitvi), s podignutim rukama i s rukama u obliku križa, s nesrazmjerno velikim rukama ispruženim dlanovima prema naprijed. Skulptura u plitkom reljefu bila je naglašena umecima od staklene paste. Na manjoj strani latinski križ uokviren je „arabeskom“, u kojoj se ponavljaju znakovi u obliku slova V, koji se također nalaze povezani s lukom kod stopala jednog od oranata. Duge strane podijeljene su u dva registra nejednake važnosti: gornji registar ukrašen je arkadama, koje se nalaze i u dekoraciji sarkofaga u obliku prevrnutog sanduka, karolinške epohe, sačuvanog u Saint-Honorat des Aliscamps. Donji registar podijeljen je u panele, iscrtane horizontalnim ili vertikalnim linijama i ševronima, karakterističnim za merovinške sarkofage sa šarama u obliku riblje kosti ili listova paprati, čija sve linearnija i „barbarska“ dekoracija potiče iz rimskog motiva strigila. Dva panela na dvije kraće strane, preko cijele visine sanduka, prema merovinškoj tradiciji, imaju bogatu ornamentaciju zvjezdastih rozeta tipa „tratinčice“ i spirala, sa znakom u obliku slova V duboko izdubljenim, koji podsjeća na trokutastu glavu. Međutim, spirala, rijetka u Provansi, jedan je od karakterističnih ukrasa vizigotskih nadgrobnih ploča iz Nîmesa, koje također sadrže zvjezdaste rozete i arkade, u kojima se nalaze trokuti. Zapažanja M. Marcela Auberta, m. h., i J. Lafaurieja, a. c. n. Potonji ističe da se brojni dekorativni elementi sarkofaga koji je predstavio M. F. Benoit nalaze i na merovinškim kovanicama:
1° Ratnik s lukom: trijensi Nacionalne biblioteke, br. 1999 (Ussel), 2054 (Javols), 1736 (Clermont), 1955 (solidus iz Bara); trijensi iz zbirke Lockette, Belfort, 1953 (Javols);
2° Lik s raširenim rukama: denar Nacionalne biblioteke, br. 2344 (Rezé);
3° Lik s nesrazmjerno velikim rukama: trijens opisan kod Belforta pod br. 2226 = 4731; trijens iz Kabineta u Leidenu (Revue belge de numismatique, 1870, str. 507, pl. X, br. 13), kovan u Cornilléu (Maine-et-Loire);
4° Stilizirana ruža: denari iz Jumiègesa, Nacionalna biblioteka, br. 274–275;
5° Stilizirana ruža i shematska glava trokutastog oblika: denari iz Rouena, Nacionalna biblioteka, br.270–272.
Sve ove kovanice kovane su krajem VI. stoljeća i početkom VI. stoljeća. Citer ce document / Cite this document : Benoit Fernand. Sarcophage retrouvé, dans la collection du docteur Gutman, à Domazan (Gard), et qui vient de Lurs (Basses Alpes). In: Bulletin de la Société Nationale des Antiquaires de France, 1956, 1958. pp. 109-111; doi ” [4]
Motivi poput kružnih oblika i antropomorfnih križeva mogu se tumačiti kao paganski, vizigotski ili ranokršćanski, preuzeti iz lokalnih tradicija.
Sarkofag pripada širem krugu tzv. „barbarske“ umjetnosti. René Nelli [5] se u svom radu iz 1963. godine poziva na Benoitovu studiju kako bi osporio katarsku interpretaciju sarkofaga, naglašavajući da su ti motivi preuzeti iz starijih izvora, a ne iz bogumilskog ili katarskog dualizma. Ovi nalazi podržavaju kritiku pseudoheretičkih interpretacija u južnoj Francuskoj i Balkanu (Bosni).
Lijevo – stećak Radimlja, desno – sarkofag iz Domazana.
Usporedbom detalja sarkofaga iz Domazana i motiva sa stećaka u Radimlji uočava se zanimljiva koincidencija, ili čak moguća kulturološka poveznica, vezana za prostore na kojima su živjela arijanska gotska plemena.
Nakon dolaska arijanskih Langobarda [6 u sjevernu Italiju u 6. stoljeću, arijansko‑gotski kulturni kontinuitet nastavlja se i nakon pada gotskih kraljevstava u Ravenni i Toulouseu.
Rudolf Kutzli [7] smatra da se simboli sa stećaka, poput zmije (zmijski stećak), gotsko‑arijanskog križa i pletera, kao i simboli stećaka u Radimlji i izgleda male crkve svetog arhanđela Mihaila, svetišta kneza Miroslava [8] u Stonu, mogu povezati s langobardskom umjetnošću [9]. Ovu crkvu je u 11. vijeku sagradio Zahumski vladar Zvonimir. Kutzli naglašava značaj lokacije, oblika i simbola stećaka, te uspostavlja stilsku i morfološku vezu s nekropolom Radimlja.
Langobardi su iz Bizantije u Italiju donijeli kult svetog Mihaila [10], koji se odrazio i u umjetničkom ukrašavanju njemu posvećenih crkava i stećaka, pa tako i crkve i okolnih stećaka u Stonu.
U navedenim primjerima vidi se da se pojedini arhaični simboli sa sarkofaga iz Domazana pojavljuju i na stećcima u Stonu i Radimlji.
Motivi poput oranta, spirale, flore i geometrije, križa i arkada ne sadrže dualističke elemente koji bi ih povezivali s katarskom ili bogumilskom tradicijom. Njihovo porijeklo treba tražiti u paganskoj gotskoj, ilirskoj i keltskoj duhovnosti, koja prethodi srednjem vijeku i pojavi dualističkih pokreta.
Orant;u ranom gotskom arijanstvu čovjek ili žena podigntih ruku u molitvi, s podignutim rukama i s rukama u obliku križa, s nesrazmjerno velikim rukama ispruženim dlanovima prema naprijed.
Spirala; univerzalni simbol koji se pojavljuje u različitim kulturama i predstavlja duhovnu evoluciju, životne cikluse i kosmičku energiju. Keltska i ilirska kultura je imala poseban odnos prema spiralama pa se i danas koristi kao ukras.
Flora i geometrija; umjetnički stil koji kombinuje elemente biljaka (grozd, vinova loza) sa geometrijskim formama.
Krst; krst u krugu kao solarni simbol ili gotski, arijanski krst sa jednakim krakovima.
Arkade; (iz francuskog, od latinskogarcus- luk) u arhitekturi označavaju niz lukova naslonjenih na stupove, često korištenih za trijemove, galerije ili unutrašnje prostore, dok arkatura znači ukrasni, niz slijepih arkada (lučnih udubljenja) uz zidove, a u anatomiji čeona arkada je koštano ispupčenje iznad oka, sve su to elementi koji dijele prostor ili ga estetski obogaćuju.
Katarski križ [11]
S druge strane, ovi se simboli ne mogu povezati ni s katoličkom, a niti s pravoslavnom tradicijom, koje su se jasno definirale tek na sa crkvenim raskolom 1054. godine. Budući da se germanski, odnosno gotsko-arijanski križ pojavljuje i na sarkofazima i na stećcima, može se zaključiti da je riječ o izrazu gotsko-ilirskog arijanskog vjerovanja i paganske umjetnosti. Simboli poput zmije, polumjeseca, križa ili križa u krugu s nebeskim tijelima vezani su za starosjedilačke keltsko-ilirske mitološke i astralne simbole, njihovu duhovnost i umjetnički izraz, koje su arijanski Vizigoti i Ostrogoti donijeli sa sobom ili zatekli prilikom dolaska na prostor Rimskog Carstva u četvrtom vijeku.
Problem utjecaja bogumilstva na razvoj dualističkih hereza u zapadnoj Evropi, ali i na Balkanu, još uvijek čeka svoju konačnu i cjelovitu studiju. Zapadni medijevalisti uglavnom nisu istraživali slavenske bogumilske izvore, za razliku od balkanskih, prvenstveno bosanskih historičara, koji su se (u izvjesnoj mjeri) distancirali od teza o bogumilskom dualizmu Crkve bosanske.
Istovremeno, slavenski povjesničari često su uzimali zdravo za gotovo da porijeklo katara i patarena potiče od bogumila [12], ali se nisu upuštali u detaljno proučavanje zapadnoevropskog dualizma iz perspektive njegove stvarne povezanosti s bogumilstvom [13].
Usporedba dviju studija pokazuje da se simboli na stećcima – poput antropomorfnog križa, križa u krugu, arkada te prikaza Sunca, polumjeseca i zvijezda u nekropolama Maculje, Kaurlaš u Zagrlju i Bistro – mogu tumačiti izvan bogumilsko-katarskog dualizma. Umjesto toga, vjerojatnije je da potječu iz paganskog iliro-gotskog arijanskog umjetničkog izražaja.
Crkva bosanska predstavljala je teološko mišljenje kojeg su izraz i bosanski stećci, sa svojom cjelokupnom slikom ranokršćanskih i kosmičkih simbola, preuzetih iz arhaičnog arijanskog kulturnog i duhovnog opusa Ilira, Gota, Kelta. Kako se vidi, teorija o povezanosti Crkve bosanske s bogumilstvom, kao i nazivanje njenih pripadnika dualistima – bogumilima, patarenima, manihejcima pokazuje se pogrešnom. Najtačnije bi bilo pripadnike Crkve bosanske nazivati onako kako su sami sebe nazivali: krstjani ili pripadnici stare vire bosanske.
Arijanizam, kontinuitet duha
Nakon pada Vizigotskog kraljevsta 507. g. i Ostrogotskog kraljevstva 553. godine, dešava se jedan novi talas seobe naroda. Sa područja Panonije, današnje Austrije i Slovenije, 568. g. Langobardi sa kraljem Albinom na čelu osvajaju veći dio Italije i nastanjuju se na sjeveru. To je današnja pokrajina Lombardija. Germanski narod koji je štovao ratnička božanstva. Tokom boravka u Panoniji, Langobardi su stupili u kontakt s ostalim gotsko-arijanskim plemenima, te su pod njihovim utjecajem i sami prihvatili arijanstvo. Glavni grad Lombardskog kraljevstva od 620-ih je Pavia (lat. Ticinum) gdje je sjedište arijanske kraljevske katedrale i dvora, gdje su arijanske i katoličke crkve koegzistirale do 690-ih. Zatim, gradovi kao Modena, Mantova, Parma, Piacenza, Verona. Pokrštavanje Langobarda započinje za vrijeme kralja Agilulfa (? – 616). Njegova supruga Teodelinda, nasljednica bavarske krune, bila je katolkinja i odigrala je značajnu ulogu u jačanju katoličkog utjecaja na langobardskom dvoru. [14]
Tokom 7. vijeka (688. g) langobardska elita i veliki dio naroda se sve više priklanja trinitarnom kršćanstvu. Početak 8. vijeka se okvirno uzima kao završni proces pokrštavanja Langobarda. Međutim, to je načelno kazano, jer, u mnogim djelovima kraljevstva održavalo se arijansko bogosluženje i nakon ovog procesa, kao u gradovima koji se nalaze u dolini rijeke Po.
Koliko god je institucija pape i crkvenog klera, tokom historije, ulagala napora u gušenje arijanske denominacije, ova hereza je čudom Božjim, nakon padova, uvijek, kao ptica Fenix doživljavala svoje uspone. Zvanično do 8. vijeka i to u samom centru, pored Papske stolice, uspjelo se da održi monoteističko učenje o Isusu koje je proklamirao i sam Arije 325. g. na saboru u Niceji. Koliko god da smo učili i čitali u historijskoj literaturi o dehumanizaciji i umanjivanju značaja Gota i njihovog arijanstva, nakon 5. vjekova postojanja, mi ipak svjedočimo njihovom dugom bivanju i dalekosežnom kulturološkom utjecaju.
Čak i danas, u naše doba, papa Leon XIV. prije svog putovanja u Nikeju/Iznik (28. 11. 2025) govori:
“Ali postoji i još jedan izazov, koji bismo mogli nazvati „novim arijanizmom“, prisutan u današnjoj kulturi, a ponekad čak i među vjernicima. To se događa kada se Isusu divi na čisto ljudskom nivou, možda čak i s vjerskim poštovanjem, ali se ipak ne smatra istinski živim i istinskim Bogom među nama.” [15]
Papa Leon XIV. doslovice definiše arijansku formulu i arijanski pogled na ljudsku prirodu Isusa.
Arijanizam nije iščeznuo u Nikeji, niti je nestao gubitkom kraljevstava i svjetovne moći. Nije ga potisnulo ni vrijeme, ni pritisak dominantnih tradicija. Kao duhovno i intelektualno nasljeđe, on ostaje zabilježen u historiji ljudske misli. Ovaj impuls se prenosi transgeneracijski, ne kao biološki kod, već kao latentni duhovni obrazac koji se povremeno aktivira u slobodnom religijskom duhu—u čovjeku koji traži vlastitu istinu između ponuđenog, dogmatskog i slobodarskog. Tako arijanizam postaje „moment duha“, zahtijeva novo tumačenje i pronalazi svoj savremeni izraz.
Duh ove tradicije ponovo će se osjetiti u srednjem vijeku, kada će se zbog nje obnoviti pritisci, strah i represija. Heretički pokreti razvili su se upravo u područjima gdje je arijanizam nekada bio najutjecajniji — na jugu Francuske, u Italiji i u Bosni — što će na kraju dovesti do pokretanja križarskih ratova protiv tih zajednica.
Francuski gradovi Orlean, Albi, Toulous, Limosen, utvrde Carcassonne, Languedoc su centri u kojima su stolovali vizigotski arijanci i ponovo centri hereze koja se javlja u srednjem vijeku. Ovaj put pod optužbom za dualističku herezu kao Katari, Albigenzi, Patareni, Bogumili, Babuni. A nama u Bosni je poznata abjuracija na Bilinom polju 8. aprila 1203. g. kada su ban Kulin i njegov dvor bili prisiljeni odreći se hereze.
[1] Hereza/jeres – odstupanje od službenog, “pravovjernog” učenja, posebno u religiji gdje se radi o odbacivanju ili iskrivljavanju dogmi. Potječe od grčke riječi za “izbor”, a u širem smislu označava mišljenje koje se protivi općeprihvaćenom u filozofiji, nauci, politici.
[2] https://de.wikipedia.org/wiki/Goldblattkreuz#/media/Datei:Crocettezanica.jpg
[3] Sarkofag je iz privatne zbirke dr. Gutmana iz Domazana. Izvorno ne potiče iz Domazana, nego je prenesen iz gradića Lurs u pokrajini Provansi.
[4] https://www.persee.fr/doc/bsnaf_0081-1181_1958_num_1956_1_11876
[5] René Nelli bio je istaknuti francuski učenjak poznat po svom radu kao historiograf, posebno o katarskom pokretu u srednjovjekovnom Languedocu. Njegova istraživanja su se usredotočila na svakodnevni život, teologiju i progon Katara tokom albigenzskekrižarske vojske u 13. vijeku.Rođen 20. februara 1906. u Carcassonneu u Francuskoj, Nelli je bio pjesnik, romanist, okcitanist, historiograf, arheolog i etnolog. Umro je 11. marta 1982. u istom gradu. Godine 1945. suosnovao je Institut d'EtudesOccitanes. Ključni radovi Nelli je napisao brojne knjige, uključujući “Les Cathares du Languedoc au XIIIe siècle: Vie quotidienne”, koja detaljno opisuje katarsko društvo, vjerovanja i progon. Njegova djela spajajuhistorijsku analizu s okcitanskim kulturnim studijama, čineći ga uticajnim u istraživanjima hereza i regionalne historije. Više od 34 naslova pojavljuje se u bibliografijama, naglašavajući katarski dualizam i languedočke tradicije. Nasljeđe Association d'Etudesdu Catharisme / René Nelli u Carcassonneu nastavlja njegov rad kroz događaje, predavanja i istraživanja o ranokršćanskim disidentskim pokretima i katarizmu. Nellijev doprinos ostaje ključan za razumijevanje srednjovjekovnih religijskih pokreta u južnoj Francuskoj.
[6] https://atlas-burgenland.at/index.php?option=com_content&view=article&id=74&utm_source=perplexity
https://macedonia.kroraina.com/bbi/christie_the_lombards_1998_art.htm?utm_source=perplexity
[7] Bio je švicarski učitelj, naučnik i putnik priznat kao autoritet u oblasti Ars Lineandi, srednjovjekovne umjetnosti linije. Dao je značajan doprinos antropozofskoj umjetničkoj terapiji i pedagogiji crtanja formi. Kutzli je bio posebno poznat po svom istraživanju srednjovjekovne umjetnosti, naročito langobardske umjetnosti i jezika prepletenih uzoraka. Njegovastručnost u srednjovjekovnoj umjetnosti crtanja linija pozicionirala ga je kao značajnu figuru u razumijevanju historijskih umjetničkih tradicija i njihove primjene u terapijskim i obrazovnim kontekstima. Njegovu knjigu “Bogumili; historija, umjetnost, kultura” preveo je Gorčin Dizdara.
[8] Rudolf Kutzli; Bogumili, str. 11. Knez Miroslav je bio brat raškog župana Stefana Nemanje. Miroslav je bio oženjen sestrom Bosanskog bana Kulina i sve ukazuje na to da je bio Bogumil (pripadnik Crkve bosanske). Tako da i ova crkva u Stonu ulazi u domene Crkve bosanske.
[9] Langobardi, Vizigotsko pleme arijanske denominacije, nastanjeno na sjeveru Italije – Lombardija.
[10] P. Vercone “Od Teodoriha do Karla Velikog”, Novi Sad 1973.https://pdfcoffee.com/p-vercone-od-teodoriha-do-karla-velikog-novi-sad-1973-pdf-free.html
[11] httpschateau-marcel.comdegeschichte-der-katharer
[12] Kutzli, Bogumili, Nazivanjem bosanskih krstjana bogumilima jednim se dijelom naglašava jedinstvo ovog panevropskog duhovnog pokreta, a drugim dijelom i povlači njegovo istočnobalkansko porijeklo. Sljedbenici srednjovjekovne Bosanske crkve su se nazivali krstjanima, dok su katolički izvori mahom koristili pojampatareni. str.3.
[13] Dmitri Obolensky, M.A. Ph.D, BOGUMILI Studija o balkanskom neomaniheizmu str. 285; TRINITY COLLEGE CAMBRIDGE 20. listopada 1946. Dobar sažetak dostupnih podataka naći ćemo u S. Runciman, The Medieval Mani chee, osobito str. 163-70.
[14] Paulus Diaconus, Historia Langobardorum; https://share.google/vOBQy16lXvOxQE0vu
[15] https://www.romereports.com/en/2025/11/28/pope-leo-xiv-warns-against-the-resurgence-of-old-heresies-there-is-a-new-arianism/?fbclid=IwdGRjcAPpcbdjbGNrA-lxrWV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHujM8CtMfUgb0FNNogU_mnJbPSrcNX6l5qtuYfz8OvHRSM59cpJH-uEMm3j0_aem_WJyedViLi4thhMPB8C5ZZw