Srebreni novčić s likom kralja Geiserica, 455-476 AD.
Suad Haznadarević
- Pokušaj konsolidacije imperijalne vlasti politički, pravni i ekonomski aspekti
Tri germanska plemena koja su učestvovala u rušenju Rimskog Carstva i koja su kao opoziciona kraljevstva rimskoj imperiji stajala kao prepreka njegovom ponovnom objedinjavanju. Takođe, ta tri plemena su, kao pripadnici arijanske denominacije u periodu ranog hrišćanstva, predstavljala “tri roga”[1] koja su morala biti slomljena da bi se uspostavila tad mlada, doktrinarno trinitarna hrišćanska religija. Pleme Heruli[2] su u početku slijedili i stapali se sa Vizigotima i Ostrogotima. Zajedno su činili dio barbarskih plemena koja su provaljivala u Rimsko Carstvo. Treće germansko pleme su bili Vandali. Oni su se nakon pljačke Rima uputili prema sjeveru Afrike.
S obzirom na to da su arijanska germanska plemena imala veoma jak i dugotrajan utjecaj na Sredozemlju, sukob između arijanstva i ortodoksije bio je neminovan. To je bilo pitanje opstanka jedne od dvije denominacije, a samim time, u političkom smislu, pitanje konsolidacije ili daljnjeg rasparčavanja samog Rimskog Carstva.
Vandali su na sjeverni dio afričkog kontineta preko Gibraltara prešli 429. godine. Na čelu sa Gaiserikom (Gaiseric) su 439. osvojili Kartaginu i time su uspostavili Vandalsko arijansko kraljevstvo. Gaiseric[3] je bio jedan od najsposobnijih vojnih vođa koji je svojim vještinama i pljačkom Rima doveo do slabljenja Rimskog Carstva. Zauzeo je Sardiniju, Korziku, Balearske otoke i dijelove Sicilije, tako je kontrolisao cijeli zapadni Mediteran.Vandali su već u vrijeme boravka u Panoniji prihvatili arijanstvo, između 340. i 400. godine. Dolaskom u Afriku arijanstvo su nametnuli domaćem stanovništvu, dok su pripadnike nicejske orijentacije stavili na margine društvenih događanja. Prije bizantskog osvajanja ili rekonkviste, arijanstvo je u Africi bilo dominantna religija vladajuće elite.
Iako su pravovjerni ortodoksi činili veliki dio stanovništva, vandalski kraljevi, naročito Gaiseric i Huneric, favorizirali su arijansku crkvu i ograničavali djelovanje pravovjerne nicejske crkve.[4] Takva situacija dovela je do jasne identifikacije između religijske pripadnosti i političke moći. Arijanci su imali privilegije i kao takvi su uživali ugled i vlast. Arijanstvo je tako postalo ne samo teološka doktrina, već i simbol vandalske vlasti.
U gradovima poput Kartagine[5], izuzev nekoliko primjera, nije se gradila potpuno nova „arijanska mreža” sakralnih objekata koja počinje od nule, za razliku od Istočnih Gota koji su u Iliriji i Zapadnom Carstvu gradili sakralne objekte. Postojeće rimske bazilike Vandali su stavili pod novu arijansku crkvenu upravu. Na taj način su brzo nametnuli arijansko vjerovanje bez dugotrajnog i skupog urbanog preuređenja.[6]Kartagina, sjedište vandalskog kraljevstva i centar arijanske crkve je mjesto u kojem su se odigravali vjerski dijalozi, odnosno teološke rasprave o biću ili prirodi Isusa: “Da li je on istovjetan Ocu ili o granicama njegove božanstvenost!”
Argumentovano je da su Vandali u Kartagini i drugim sjeverno-afričkim gradovima jednim dijelom koristili nicejske bazilike. U Henchir el Gousset-u (kod Thelepte/Kasserine u Tunisu) otkrivena je arijanska crkva koja je 521. posvećena po arijanskoj trinitarnoj formuli, u vrijeme kralja Thrasamund-a. U Makhtar-u je otkrivena vandalska, arijanska bazilika, koja je arheološki dostupna, a u literaturi je nazvana “Basilica of Hildeguns”.
Arijanske bazilike
Bazilika Henchir el-Gousset u Tunisu, poznata je zbog svog stanja očuvanosti sa maetyrijem. Istraživanja koja je proveo Fathi Bejaoui[7] pokazala su mozaik i izuzetno lijepo ukrašen grob, memorijalni prostor mučenika, precizno datiran u vrijeme vladavine vandalskog kralja Thrasamunda, u oktobar 522. godine.
Henchir El Gousset, Vandal Basilica from the reign of Thrasamund, 521 AD, via Les Poinssot.[8]
Bazilika u Makhtaru nazvana po Hildegunu ( Hildegundis) mogućim domaćim donatorom ili važnom osobom. Bazilika je ukrašena mozaicima, križevima i simbolima tipičnim za Vandale i natpisima koji je identificirju, tj. određuju kao arijansku. Iskopavanja su prestala kada se naišlo na ostatke prethodne kulture Punjana, njihovog kulturnog naslijeđa.
Pored Kartagine, arijanski centri i njihovi posjedi koji su nakon vandalske vlasti u današnjem Tunis, Alžiru i Libiji bili sporni su; Hippone, Haidra, Annaba, Hadrumentu, Sousse. Međutim, ne postoji spisak sakralnih objekata kako bi se tačno i pouzdano znalo koje su bazilike koristili Vandali.
U naučnim istraživanjima arijanstva u Africi, Kartagina zauzima posebno mjesto, jer je tamo bilo sjedište arijanskog patrijarha. Jedan od mogućih je patrijarh Cyrila[9] koji je bio duhovni i politički savjetnik kralja Hunerica. Pod njegovim fanatičkim utjecajem kralj je iskazivao brutalnost prema nicejskom hrišćanima. Prisilno su pokrštavali u arijanizam, a njihova crkvena imovina je oduzimana. Vandali su u odnosu na ostala arijanska germanska plemena jače progonili nicejske hrišćane. Nicejski biskupi su djelimično zadržavali svoj utjecaj. Arijanski sabor “Vandal Synod” u Kartagini 484. kralj Huneric politički je iskoristio da učvrsti arijansku poziciju, a dodatno je produbio i pogoršao odnose između arijanca sa pravovjernim hrišćanima.
Kovanica od “50 Denarii” s likom vandalskog kralja Gelimera (vladao 530 – 534. AD) i natpisom: D N REX G-EILAMIR
Iako je Carstvo podijeljeno na Istočno i Zapadno[10] radi lakše uprave, društvo je bilo jako raslojeno na razne frakcije. Politički utjecaj bio je na strani germanskih plemena, razni religiozni koncepti, unutarnja borba za vlast i politička previranja i ratovi sa barbarima su jako otežavali funkcionisanje Carstva.
Borba protiv heretikaa u Africi tokom vladavine cara Justinijana I (527.–565.) predstavlja jedan od najupečatljivijih primjera sprege religije i politike, imperijalne strategije u kasnoj antici.
U junu 533. godine vojskovođa Belisarije[11] kreće iz Konstantinopolja prema Africi. Rat je bio izuzetno kratak: odlučujuća bitka kod Decimuma odigrala se 13. septembra 533. dok je druga velika pobjeda ostvarena kod Trikamaruma u decembru iste godine. Vandalski kralj Gelimer[12]izgubio je bitke i predao se bizantincima u martu 534. godine, čime je okončan cijeli vijek vandalske vlasti u Africi.[13]
————————————————————————————
[1]Iz knjige Proroka Danila, kao interpretativna metafora nicejskog aspekta na arijanske Gote.
[2]Heruli su bili nomadski germanski narod koji se u izvorima spominje od 3. do 6. vijeka. Smatra se da su prvobitno živjeli na području današnje Danske ili južne Švedske, odakle su se selili kroz različite dijelove Evrope. Sredinom 3. vijeka prvi put se pojavljuju u rimskim zapisima kao pleme koje je zajedno s Gotima učestvovalo u pljačkaškim pohodima na Balkan i u Malu Aziju. Do kraja 4. vijeka potpali su pod vlast Ostrogota, a nakon 375. godine postali su vazali Huna. Prema vizantijskom historičaru Prokopiju, Heruli su bili mnogobožačko društvo sa posebnim običajima. Među njima su bili prinošenje ljudskih žrtava i „senicid”, odnosno ritualno ubijanje bolesnih i starijih osoba od strane ljudi koji nisu bili u srodstvu s njima, nakon čega su posmrtni ostaci spaljivani na lomači. Poslije sukoba s Langobardima početkom 6. vijeka, dio Herula se vratio u Skandinaviju, dok su druge grupe Vizantinci naselili na područje Balkana. Posljednji put se u izvorima spominju sredinom 6. vijeka kao pripadnici vizantijske vojske.
[3]Geiserik (Genseric, Gaiseric; oko 389, rođen vjerovatno kod Panonskog mora (Blatno jezero), bio je najmoćniji kralj Vandala i Alana (428–477), osnivač Vandalskog kraljevstva u sjevernoj Africi. Novac sa likom Geiserica spaja rimske i vandalske oblike i najverovatnije nosi poruku: Kartagina pod Vandalima je pobjednički i legitimni grad, a žena sa palmom u ruci predstavlja tu pobjedu ili gradsku personifikaciju. Solarni simboli; Sunce koje plovi na sunčevoj lađi i sunčevi zraci ispod pojačavaju ideju božanske ili kosmičke zaštite nad tom vlašću. Dio je propagandne naracije kojom se pokazuje moć Kartage /Kartagine/.
[4]Victor Vitensis, Historia persecutionis Africanae Provinciae, III–V.
[5] Kartagu su, po legendi, osnovali Feničani oko 814. g.p.n.e. Potpuno su je uništili Rimljani u trećem punskom ratu 146 g.p.n.e. Nakon osvajanja na istom mjestu su osnovali Colonia Julia Carthago. Današnji Tunis.
[6]Victor of Vita, knjiga I.9:Et, ut de necessariis loquar, basilicam Maiorum, ubi corpora sanctarum martyrum Perpetuae atque Felicitatis sepulta sunt, Celerinae uel Scilitanorum et alias quas non destruxerant, suae manpaci religioni licenti.'Da govorimo samo o najzanimljivijim stvarima, u svojoj tiranskoj drskosti predali su svojoj vjeri Baziliku Maiorum u kojoj su pokopana tijela sv. Perpetue i Felicitas, baziliku Celerina i Scillitani, i ostale koje nisu uništili.'Tekst: Lancel 2002, 100-101.Prijevod: Moorhead 1992, 6.Izvor,; http://csla.history.ox.ac.uk/record.php?recid=E01969
[7]Tuniski arheolog i istraživač antičke i kasnoantičke Afrike, posebno u vezi sa hrišćanstvom i materijalnom kulturom sjeverne Afrike.
[8]https://www.academia.edu/50300374/Early_Christianity_in_Africa_Tunisia_https://zaherkammoun.com/2020/03/29/el-gousset-une-ville-vandale-en-tunisie/
[9]Wichtigste Quellen, die über Cyrila und den nordafrikanischen Kleriker Victor von Vita berichten, sind vor allem spätantike kirchenhistoriographische Werke, ergänzt durch moderne Editionen und Kommentare.Hauptquelle: Victor von Vita selbst Kernwerk ist Victor von Vita: Historia persecutionis Africanae provinciae temporum Geiserici et Hunirici regum Wandalorum (Geschichte der Verfolgung der afrikanischen Provinz in den Zeiten der Vandalenkönige Geiserich und Hunerich).Victor von Vita wird in der Forschung meist als Bischof der kleinen Stadt Vita (in der Provinz Byzacena, heute etwa Gegend von Sousse) verstanden, nicht als Bischof von Karthago. Was über seinen Status überliefert ist.
[10]Računa se da je Rimsko Carstvo podijeljeno 395. godine, nakon smrti Teodozija, ali je administrativno podijeljeno još u vrijeme Dioklecijana 286. godine.
[11]Walter Emil Kaegi,Arianism and the Byzantine Army in Africa, 533‑546https://www.cambridge.org/core/journals/traditio/article/abs/arianism-and-the-byzantine-army-in-africa-533546/A6A4A7B40AF1A26A321E616A177E93D1
[12]Gelimer (oko 480–553), poznat i kao Geilamir, bio je posljednji kralj Vandalskog kraljevstva u sjevernoj Africi (530–534).
[13]Novellae Justiniani 35–36.